Có một điều mình nhận ra sau nhiều năm làm việc trong lĩnh vực thính học, đó là phần lớn chúng ta chỉ bắt đầu quan tâm đến đôi tai khi nhận thấy khả năng nghe của mình có vấn đề. Khi tiếng tivi phải mở lớn hơn trước, khi đi ăn cùng gia đình nhưng thường xuyên phải hỏi lại, khi một cuộc trò chuyện trong quán đông người bỗng trở nên khó theo dõi, hoặc khi trong tai bắt đầu xuất hiện những tiếng ù mà trước đây chưa từng có, lúc ấy chúng ta mới giật mình tự hỏi: “Có phải tai mình đang kém đi rồi không?”.
Nhưng thính lực không phải lúc nào cũng suy giảm theo một cách rõ ràng để chúng ta có thể nhận ra ngay. Đặc biệt với tổn thương do tiếng ồn, những thay đổi ban đầu có thể diễn ra âm thầm trong một khoảng thời gian rất dài. Đến khi chúng ta thực sự nhận thấy mình nghe kém, đôi khi những tổn thương đã xảy ra từ trước đó khá lâu. Chính vì vậy, bảo vệ thính lực không nên là việc chỉ dành cho người đã có vấn đề về nghe, mà nên trở thành một thói quen chăm sóc sức khỏe giống như việc bảo vệ mắt, chăm sóc răng hay giữ gìn làn da của mình.
Tai của chúng ta có một khả năng đáng kinh ngạc là giúp chúng ta cảm nhận thế giới xung quanh bằng âm thanh, từ tiếng người thân gọi tên mình, tiếng trẻ con cười, tiếng chim hót vào một buổi sáng yên tĩnh cho đến tiếng nhạc mà chúng ta yêu thích. Nhưng những cấu trúc rất nhỏ bên trong tai, đặc biệt là các tế bào cảm giác ở tai trong, lại khá nhạy cảm với tiếng ồn lớn. Khi phải tiếp xúc với âm thanh quá lớn trong thời gian dài hoặc lặp đi lặp lại, những cấu trúc này có thể bị tổn thương. Điều đáng nói là tổn thương do tiếng ồn thường không gây đau nên chúng ta rất dễ chủ quan. Một buổi concert kết thúc, tai hơi ù một chút, âm thanh xung quanh nghe như bị “bịt” lại một chút, rồi sáng hôm sau cảm giác ấy biến mất, chúng ta thường nghĩ rằng mọi chuyện đã ổn. Thực tế, theo các nguồn chuyên môn như WHO và NIDCD, việc tiếp xúc với âm thanh lớn có thể gây thay đổi tạm thời về khả năng nghe hoặc ù tai, nhưng tiếp xúc lặp đi lặp lại với tiếng ồn lớn có thể dẫn đến tổn thương lâu dài và mất thính lực do tiếng ồn.
Có lẽ vì vậy mà một trong những nguyên tắc đơn giản nhất để bảo vệ thính lực lại là nguyên tắc mà chúng ta thường bỏ qua nhất: hãy tránh tiếng ồn lớn ngay từ đầu nếu có thể. Nếu bạn biết mình sắp bước vào một môi trường rất ồn, chẳng hạn như concert, sân vận động, quán bar, nơi làm việc có máy móc lớn, công trường, xưởng sản xuất hoặc một hoạt động sử dụng thiết bị gây tiếng ồn mạnh, việc đầu tiên cần nghĩ đến không phải là “mình chịu được bao lâu” mà là “mình có thể giảm mức độ tiếp xúc với âm thanh này như thế nào?”. WHO nhấn mạnh rằng mức độ âm thanh, thời gian tiếp xúc và tần suất tiếp xúc đều ảnh hưởng đến nguy cơ tổn thương thính lực. Âm thanh càng lớn và thời gian tiếp xúc càng lâu thì nguy cơ càng cao.
Điều này cũng giải thích tại sao cùng là một tiếng nhạc nhưng nghe trong phòng khách ở mức vừa phải lại hoàn toàn khác với việc đứng hàng giờ ngay cạnh hệ thống loa công suất lớn. Khoảng cách với nguồn âm thanh có thể tạo ra khác biệt rất lớn. Càng đứng gần nguồn phát âm thanh mạnh, tai càng phải tiếp nhận mức âm thanh cao hơn. Vì vậy, nếu đi concert hoặc tham gia một sự kiện có âm thanh lớn, bạn không nhất thiết phải từ bỏ niềm vui của mình, nhưng có thể chủ động lựa chọn vị trí đứng hoặc ngồi cách xa loa, tránh đứng ngay trước nguồn âm thanh và dành những khoảng thời gian rời khỏi khu vực quá ồn để đôi tai được nghỉ ngơi. NIDCD cũng khuyến nghị ba cách cơ bản để giảm nguy cơ tổn thương do tiếng ồn: giảm âm lượng, di chuyển ra xa nguồn âm thanh và sử dụng thiết bị bảo vệ thính lực khi không thể tránh được tiếng ồn.
Bảo vệ thính lực không có nghĩa là phải sống trong một thế giới hoàn toàn im lặng. Đây là điều mình rất muốn nhấn mạnh, bởi đôi khi khi nói đến bảo vệ tai, mọi người lại hình dung rằng mình phải tránh tất cả những nơi có âm nhạc, không được đi concert, không được hát karaoke hay không được tham gia những hoạt động vui chơi có âm thanh lớn. Thực ra, điều quan trọng hơn là biết cách cân bằng giữa việc tận hưởng âm thanh và giảm nguy cơ tiếp xúc quá mức. Chúng ta vẫn có thể nghe nhạc, xem phim, tham gia một buổi hòa nhạc hay đi du lịch bằng máy bay, nhưng hãy học cách để âm thanh ở một mức hợp lý, hạn chế thời gian tiếp xúc và cho đôi tai những khoảng nghỉ cần thiết. WHO hiện cũng nhấn mạnh khái niệm “” – nghe an toàn – với mục tiêu giúp mọi người tiếp tục tận hưởng âm nhạc và các hoạt động giải trí mà không đặt thính lực vào nguy cơ không cần thiết.
Một trong những tình huống phổ biến nhất hiện nay là việc chúng ta sử dụng tai nghe trong nhiều giờ mỗi ngày. Tai nghe không phải tự thân là một “thủ phạm”, nhưng cách chúng ta sử dụng nó mới là điều đáng quan tâm. Nếu âm lượng quá lớn, thời gian nghe kéo dài và việc sử dụng diễn ra thường xuyên, nguy cơ tổn thương thính lực sẽ tăng lên. WHO hiện khuyến nghị giữ âm lượng thiết bị ở mức không quá khoảng 60% mức tối đa và ưu tiên những thiết bị có tính năng theo dõi mức phơi nhiễm âm thanh hoặc giới hạn âm lượng. Sử dụng tai nghe vừa vặn hoặc có khả năng chống ồn cũng có thể giúp chúng ta không phải tăng âm lượng quá cao để át tiếng ồn bên ngoài.
Mình nghĩ có một cách rất đơn giản để mỗi người tự kiểm tra thói quen nghe của mình: nếu đang đeo tai nghe mà bạn phải tăng âm lượng thật lớn mới cảm thấy rõ, hoặc người bên cạnh có thể nghe thấy âm thanh phát ra từ tai nghe của bạn, đó là lúc nên dừng lại và điều chỉnh. Một dấu hiệu khác cũng rất đáng lưu ý là sau khi nghe nhạc hoặc ở trong môi trường ồn, bạn cảm thấy tai bị ù, âm thanh xung quanh trở nên như bị nghẹt hoặc lời nói nghe không còn rõ như bình thường. Những triệu chứng này có thể chỉ là tạm thời, nhưng nếu chúng xuất hiện thường xuyên hoặc kéo dài, đó là lúc bạn không nên tiếp tục phớt lờ đôi tai của mình. WHO khuyến cáo nên tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn nếu tình trạng ù tai kéo dài hoặc bạn bắt đầu gặp khó khăn khi nghe những âm thanh có tần số cao hay theo dõi lời nói.
Bên cạnh việc giảm âm lượng và giảm thời gian tiếp xúc, có một “người bạn” rất đơn giản mà chúng ta thường quên sử dụng: nút tai hoặc chụp bảo vệ tai. Khi không thể tránh khỏi tiếng ồn, đây là những phương tiện có thể giúp giảm mức độ âm thanh đi vào tai. Nút tai có nhiều loại khác nhau, từ loại bọt biển dùng một lần, loại được tạo hình sẵn cho đến những loại được thiết kế riêng theo khuôn tai. Chụp bảo vệ tai cũng là một lựa chọn thuận tiện, đặc biệt với trẻ nhỏ hoặc những người gặp khó khăn khi sử dụng nút tai. Điều quan trọng không phải là tìm một loại “mạnh nhất”, mà là lựa chọn loại phù hợp với hoạt động, vừa vặn và khiến bạn có thể đeo đúng cách trong suốt thời gian cần thiết. Một thiết bị bảo vệ quá khó chịu khiến bạn liên tục tháo ra giữa môi trường ồn ào đôi khi lại không mang lại hiệu quả như mong muốn.
Với những người thường xuyên đi concert, làm việc trong môi trường có tiếng máy móc lớn hoặc tham gia các hoạt động có âm thanh mạnh, việc mang theo một đôi nút tai bên mình có thể trở thành một thói quen rất đáng giá. NIDCD khuyến nghị nên sử dụng thiết bị bảo vệ thính lực khi tham gia các hoạt động như concert, sự kiện thể thao, xem pháo hoa, đi xe máy, làm việc với máy móc hoặc trong những môi trường công nghiệp, nông nghiệp và cảnh quan có tiếng ồn lớn. Một số loại nút tai đặc biệt, chẳng hạn nút tai dành cho người chơi nhạc, được thiết kế để giảm cường độ âm thanh nhưng vẫn giữ được tương đối chất lượng và sự tự nhiên của âm thanh, phù hợp với những người muốn vừa thưởng thức âm nhạc vừa bảo vệ thính lực.
Với trẻ em, việc bảo vệ thính lực lại càng cần được cha mẹ quan tâm, bởi trẻ chưa phải lúc nào cũng nhận biết được âm thanh nào đang quá lớn hoặc biết cách tự bảo vệ mình. Một đứa trẻ có thể rất thích tiếng nhạc lớn trong một sự kiện, thích đứng gần loa hoặc tò mò với những âm thanh mạnh mà không hiểu rằng tai của mình đang phải tiếp nhận một mức âm thanh có thể gây hại. Vì vậy, cha mẹ có thể chủ động chọn vị trí xa nguồn âm thanh, giảm âm lượng các thiết bị tại nhà, cho trẻ nghỉ giữa những khoảng thời gian ở môi trường ồn và sử dụng nút tai hoặc chụp bảo vệ tai phù hợp khi cần thiết. NIDCD đặc biệt khuyến nghị cha mẹ cần bảo vệ tai cho những trẻ còn quá nhỏ để tự nhận biết và tự bảo vệ trước tiếng ồn.
Mình cũng muốn nhắc đến một điều rất dễ bị hiểu nhầm: bảo vệ thính lực không đồng nghĩa với việc bịt tai mọi lúc mọi nơi. Đôi tai vẫn cần tiếp nhận âm thanh, và trong những môi trường bình thường, không có tiếng ồn nguy hiểm, chúng ta không cần phải sử dụng thiết bị bảo vệ liên tục. Mục tiêu là nhận diện những tình huống có nguy cơ và chủ động bảo vệ mình khi cần. Cũng giống như chúng ta không đội mũ bảo hiểm khi đang ngồi trong phòng khách, nhưng sẽ không bao giờ quên đội khi đi xe máy, thiết bị bảo vệ thính lực nên trở thành một phần của thói quen trong những hoàn cảnh thực sự có nguy cơ.
Điều quan trọng hơn nữa là đừng chờ đến khi có biểu hiện nghe kém mới bắt đầu quan tâm. Mất thính lực do tiếng ồn có thể tiến triển từ từ và đôi khi rất khó nhận ra trong những giai đoạn đầu. Một người có thể vẫn nghe được tiếng nói trong một căn phòng yên tĩnh nhưng bắt đầu gặp khó khăn khi trò chuyện trong nhà hàng đông người. Họ có thể vẫn nghe được người khác nói nhưng cảm thấy mọi người “nói nhỏ hơn trước”. Họ có thể bắt đầu tăng âm lượng tivi, thường xuyên yêu cầu người đối diện lặp lại hoặc cảm thấy rất khó nghe những âm thanh cao như tiếng chim, tiếng chuông hay một số âm trong lời nói. Những thay đổi nhỏ ấy đôi khi chính là những tín hiệu đầu tiên cho thấy thính lực cần được quan tâm.
Và nếu bạn đã từng nghĩ rằng “nghe vẫn tốt mà, chắc chưa cần kiểm tra”, hãy nhớ rằng cảm nhận chủ quan không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác thính lực. Một số dạng suy giảm thính lực có thể diễn ra khá âm thầm, đặc biệt khi chúng ta đã quen với môi trường âm thanh và vô thức điều chỉnh cách giao tiếp của mình để bù trừ. Một người có thể ngồi gần tivi hơn, nhìn khẩu hình người đối diện, chọn chỗ ngồi thuận lợi trong cuộc trò chuyện hoặc đơn giản là đoán phần còn thiếu trong câu nói mà không nhận ra mình đang làm như vậy. Đó là lý do kiểm tra thính lực định kỳ có thể giúp phát hiện những thay đổi sớm hơn, thay vì đợi đến khi chúng ảnh hưởng rõ rệt đến giao tiếp và chất lượng cuộc sống.
Có một câu mình rất thích khi nói về sức khỏe thính giác: đôi tai cũng cần được nghỉ ngơi. Sau một khoảng thời gian ở nơi rất ồn, hãy cho mình một khoảng thời gian ở nơi yên tĩnh hơn. Sau nhiều giờ đeo tai nghe, hãy tháo tai nghe xuống. Sau một đêm concert, đừng tiếp tục “bù” bằng một ngày khác với âm lượng thật lớn. Những khoảng nghỉ tưởng như rất nhỏ nhưng lại là một phần của việc nghe an toàn. WHO cũng khuyến nghị hạn chế thời gian tiếp xúc với âm thanh lớn và thường xuyên cho tai nghỉ giữa những lần tiếp xúc với tiếng ồn.
Có lẽ chúng ta không thể kiểm soát tất cả âm thanh xuất hiện trong cuộc sống. Chúng ta vẫn phải đi trên những con đường đông xe, vẫn có những ngày làm việc trong môi trường ồn, vẫn muốn nghe một bài hát thật hay, vẫn muốn cùng bạn bè hát karaoke, đi xem concert, xem một trận bóng hay đưa con đi xem pháo hoa. Nhưng chúng ta hoàn toàn có thể kiểm soát cách mình tiếp xúc với những âm thanh ấy. Giảm âm lượng khi có thể, đứng xa nguồn âm thanh, hạn chế thời gian ở nơi quá ồn, dành thời gian nghỉ cho đôi tai và sử dụng thiết bị bảo vệ khi cần thiết. Những lựa chọn nhỏ ấy, nếu được duy trì trong nhiều năm, có thể tạo nên sự khác biệt rất lớn.
Mình vẫn luôn nghĩ rằng thính lực là một món quà mà chúng ta thường chỉ nhận ra giá trị khi bắt đầu đánh mất nó. Chúng ta quen với tiếng mẹ gọi, tiếng con cười, tiếng người mình yêu thương nói “con về rồi”, tiếng mưa ngoài cửa sổ hay một bài hát từng gắn với một kỷ niệm nào đó. Những âm thanh ấy bình thường đến mức chúng ta hiếm khi nghĩ rằng một ngày nào đó mình có thể nghe chúng khác đi. Nhưng chính vì vậy, bảo vệ thính lực nên bắt đầu từ khi đôi tai vẫn còn đang khỏe mạnh, chứ không phải đợi đến khi nghe kém mới tìm cách giữ lại những gì mình từng có.
Đừng đợi đến khi đôi tai lên tiếng bằng một tiếng ù, một cảm giác nghe nghẹt hay những lần phải hỏi lại người đối diện, chúng ta mới bắt đầu lắng nghe cơ thể mình. Hãy bảo vệ đôi tai từ những điều rất nhỏ mỗi ngày, bởi một đôi tai khỏe mạnh không chỉ giúp chúng ta nghe được âm thanh, mà còn giúp chúng ta tiếp tục hiện diện trọn vẹn trong những khoảnh khắc đẹp nhất của cuộc sống.
Để lại một bình luận